Қазақстанның жаңа Конституциясы: құқықтық мемлекет қалыптастырудағы рөлі және қоғамдағы орны

Конституция – мемлекеттің негізгі заңы, ол құқықтық жүйенің өзегін құрайды және барлық нормативтік актілер үшін жоғарғы заңдық күшке ие. Оның нормалары тікелей қолданылады және мемлекеттік билік органдарының, лауазымды тұлғалардың, сондай-ақ азаматтардың қызметін реттейді.

Конституцияның құқықтық табиғаты оның қоғам мен мемлекет арасындағы негізгі қатынастарды бекітуімен сипатталады. Ол мемлекеттік құрылымды, басқару нысанын, билік тармақтарының бөлінуін және олардың өзара әрекет ету тәртібін айқындайды. Сонымен қатар Конституция азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын бекітіп, оларды қорғаудың құқықтық кепілдіктерін белгілейді. Конституцияның негізгі функциялары нақты және жүйелі сипатқа ие. Біріншіден, ол құрылтайшылық функцияны орындайды, яғни мемлекеттің құқықтық негізін қалыптастырады. Екіншіден, реттеушілік функция арқылы қоғамдық қатынастарды құқықтық нормалар негізінде тәртіпке келтіреді. Үшіншіден, қорғаушылық функциясы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуге бағытталған. Төртіншіден, Конституция саяси тұрақтылықты қамтамасыз ететін құрал ретінде әрекет етеді. Қазақстан Республикасының Конституциясы құрылымдық тұрғыдан жүйелі түрде ұйымдастырылған. Ол преамбуладан, негізгі бөлімдерден және қорытынды ережелерден тұрады. Негізгі бөлімдерінде мемлекеттік билік жүйесі, азаматтардың құқықтары мен міндеттері, сот жүйесі мен жергілікті басқару мәселелері нақты көрсетілген. Конституция теориялық тұрғыдан құқықтық мемлекеттің іргетасы болып табылады және қоғамдағы барлық құқықтық қатынастардың негізгі реттеушісі қызметін атқарады.

Конституция құқықтық мемлекет қалыптастырудың негізгі құқықтық негізі болып табылады. Ол заң үстемдігі қағидатын бекітіп, барлық мемлекеттік органдардың, лауазымды тұлғалардың және азаматтардың заңға бағынуын қамтамасыз етеді. Бұл қағида құқықтық мемлекеттің басты белгісі ретінде мемлекет қызметінің шегін айқындайды. Құқықтық мемлекет жағдайында билік тармақтарының бөлінуі маңызды орын алады. Конституция заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің өкілеттіктерін нақты бөліп, олардың өзара тепе-теңдігін сақтауды қамтамасыз етеді. Бұл биліктің шектен тыс шоғырлануына жол бермейді және мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттырады. Конституция мемлекет пен азамат арасындағы қатынастарды реттейді. Ол азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын бекітіп қана қоймай, олардың қорғалуына кепілдік береді. Адам құқықтарын қорғау құқықтық мемлекеттің басты көрсеткіші болғандықтан, Конституция бұл бағытта негізгі құрал қызметін атқарады. Сонымен қатар, Конституция заңдылық пен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етеді. Оның нормалары барлық құқықтық актілер үшін негіз болып табылады және құқықтық жүйенің біртұтастығын сақтайды. Бұл өз кезегінде қоғамдағы тұрақтылық пен қауіпсіздікті нығайтады. Конституция құқықтық мемлекетті қалыптастыруда шешуші рөл атқарады: ол билікті шектейді, заң үстемдігін орнатады және азаматтардың құқықтарын қорғауды қамтамасыз етеді.

Конституцияның тиімді қызмет етуі тек оның құқықтық мазмұнымен емес, қоғам тарапынан қабылдану деңгейімен де анықталады. Қоғамдық пікір Конституцияның іске асырылуына тікелей әсер етеді, себебі азаматтардың заңға деген көзқарасы оның орындалу деңгейін айқындайды. Азаматтардың құқықтық санасы Конституцияның қоғамдағы орнын қалыптастыратын негізгі факторлардың бірі болып табылады. Конституциялық нормаларды білу, оларды құрметтеу және сақтау – құқықтық мемлекеттің тұрақты дамуының шарты. Қоғамда Конституцияға деген сенім жоғары болған жағдайда, заңдылық деңгейі артып, құқықтық тәртіп нығаяды. Шетелдік сарапшылар мен ғалымдардың пікірінше, Конституция тек құқықтық құжат қана емес, сонымен қатар қоғам мен мемлекет арасындағы келісімнің көрінісі болып табылады. Олар Конституцияның тиімділігі оның нормаларының нақты орындалуына және қоғам қажеттіліктеріне сәйкестігіне байланысты екенін атап өтеді. Сонымен қатар «тірі Конституция» тұжырымдамасы Конституцияның қоғам өзгерістеріне бейімделу қажеттігін көрсетеді. Саясаттанушылар Конституцияны билікті шектеудің және демократиялық дамуды қамтамасыз етудің негізгі құралы ретінде қарастырады. Ол мемлекет пен қоғам арасындағы тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді және азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған. Бұқаралық ақпарат құралдары қоғамдық пікірді қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Олар Конституцияның мазмұнын түсіндіру, құқықтық ақпаратты тарату және азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыру арқылы қоғамдағы оның маңызын күшейтеді. Конституцияның қоғамдық пікірдегі орны оның құқықтық мәнімен қатар, азаматтардың құқықтық санасы, сенімі және ақпараттану деңгейімен тығыз байланысты.

Мерей Сейтбатталова,

Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің 1 курс студенті