Ғалым мәртебесі мен табысы: Қазақстандағы ғылымның қазіргі жағдайы

Жоғары технологиялық жабдықтармен жабдықталған зертханалар, серпінді жаңалықтар мен халықаралық жобаларға қатысу – ғалым бейнесі көбіне озық даму мен беделді мансаппен байланыстырылып жатады. Қазақстандық зерттеуші қанша табыс табады, оның кірісі неден қалыптасады және ғылыми саланы дамыту үшін мемлекет қандай шаралар қабылдап жатыр.

Қазақстанда ғалым қанша табыс табады

Қазақстанда ғылыми қызметкерлердің орташа жалақысы бүгінде шамамен 257 мың теңгені құрайды. Бұл көрсеткіш 1,5 миллион теңгеге дейін өзгеруі мүмкін, бұл өзгеріс лауазымға, біліктілікке және қаржыландыру көздеріне байланысты.

Салыстыру үшін: Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2024 жылдың І тоқсанында республика бойынша орташа номиналды жалақы 382 279 теңгені құрады. Осылайша, ғалымның базалық табысы орташа республикалық деңгейден төмен болып отыр. Алайда ғылыми дәрежесі бар және гранттық жобаларға қатысатын мамандар үшін жағдай айтарлықтай өзгереді.

Жоғары оқу орындарының профессор-оқытушылар құрамының жалақысы 160,7 мыңнан 350 мың теңгеге дейін, ал ұлттық университеттерде 228,8 мыңнан 400 мың теңгеге дейін көтерілді.

Қосымша табыс көзі ретінде ғылыми дәрежелер үшін үстемақылар қарастырылған: PhD немесе ғылым кандидаты дәрежесі үшін – 25 АЕК (92 300 теңге), доцент ғылыми атағы бар ғылым докторына – 42 АЕК (155 064 теңге), ал профессор атағы мен ғылыми дәрежесі қатар болған жағдайда – 50 АЕК (184 600 теңге).

Динамика: жағдай қалай өзгерді

Ғалымдардың табысының өсуі жүйелі сипатқа ие. Бұрын орташа жалақы 152 мың теңге болса, қазір ол 257 мың теңгеге дейін өсіп, яғни шамамен 69%-ға артты.

2023 жылғы 1 қаңтардан бастап ғылыми ұйым қызметкерлерінің лауазымдық жалақылары 18%-ға, 2024 жылдың қаңтарынан бастап тағы 18%-ға, ал 2025 жылдың қаңтарынан бастап 17%-ға арттырылды.

Маңызды өзгерістердің бірі – базалық қаржыландыру жүйесінің реформасы. Бұрын ғалымдардың жалақысы тұрақсыз болып, көбіне конкурстар нәтижесіне тәуелді еді. Қазір заңнамалық өзгерістердің арқасында 1200 жетекші ғалымның жалақысы базалық қаржыландыру құрамына енгізілді.

Реформаларға серпін берген – мемлекет басшысының тапсырмасы. 2022 жылдың қарашасында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Алматыда студенттер мен жас ғалымдармен кездесу барысында оқытушылар мен ғалымдардың жалақысын көтеруді тапсырған болатын.

Ғалым табысы неден қалыптасады

Ғылымдағы табыс бірнеше құрамдас бөліктен тұрады: базалық жалақы, ғылыми дәрежелер үшін үстемақылар және гранттық жобаларға қатысу.

Бұрын ғылыми дәрежесі бар, бірақ конкурс жеңбеген зерттеушілер жалақысыз қалатын жағдайлар кездесетін. Себебі базалық қаржыландыру тек әкімшілік персоналдың еңбекақысын және ғимараттарды ұстау шығындарын ғана қамтыды.

Қазір жағдай өзгерді. Жобаларға қатысу әлі де табысқа әсер етеді, бірақ ол енді жалғыз табыс көзі емес.

«Жас ғалым» бағдарламасы аясында грант алған постдокторант үш жыл бойы зерттеу жүргізіп, ай сайын шамамен 500 мың теңге жалақы алады.

Ғылымды мемлекет тарапынан қолдау

Мемлекет ғылым саласын қаржыландыруды кезең-кезеңімен арттырып келеді. Соңғы бес жылда – 2019 жылдан 2024 жылға дейін – ғылымға жұмсалатын ішкі шығындар 82,3 миллиардтан 219,7 миллиард теңгеге дейін өсті.

2024–2026 жылдарға арналған ғылымды дамыту бюджеті 703,6 миллиард теңгені құрайды – бұл алдыңғы үш жылдық кезеңмен салыстырғанда 9%-ға көп. Оның ішінде ғылыми гранттарға 56,2 миллиард теңге бөлінген.

250 ғылыми ұйым Web of Science, Scopus және Science Direct халықаралық дерекқорларына қол жеткізді. Елде 2297 ғылыми жоба, 299 ғылыми-техникалық бағдарлама және 206 коммерцияландыру жобасы жүзеге асырылуда.

Жас ғалымдар және кадрлық әлеует

Соңғы жылдары ғылым саласына тартылған жас мамандар саны артып келеді. Олар үшін білім беру бағдарламалары, халықаралық тағылымдамалар және зерттеу бастамалары арқылы жағдай жасалуда. Бұл ғылыми ортада кадрлық резерв қалыптастырып, сабақтастықты қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Осылайша, Қазақстандағы ғылыми қызмет зерттеу жұмыстарын да, нәтижеге негізделген қаржыландыру жүйесін де қатар қамтиды.
Ғалымдардың табыс деңгейі гранттарға қатысу, біліктілік және зерттеу бағыты сияқты бірқатар факторларға байланысты, ал мемлекеттік қолдау шаралары елдің ғылыми әлеуетін дамытуға бағытталған.