Дархан Әлиакпаров: Радиофобия қоғамның атом энергетикасына деген сеніміне кері әсер етеді

Атом электр станцияларының қауіпсіздігі және қоғамда жиі айтылатын радиофобия мәселесі бүгінде өзекті тақырыптың бірі. Осы орайда ҚР Атом энергиясы жөніндегі агенттігі Атомдық қадағалау мен бақылау комитетінің төрағасы Дархан Әлиакпаров Elordainfo.kz тілшісіне АЭС-тің қауіпсіздік жүйелері, халықаралық стандарттарға сәйкестігі және халық арасында қалыптасқан алаңдаушылықты азайту жолдары туралы айтып берді.

- Дархан  Жұматайұлы тұрғындардың арасында «АЭС қауіпті деген» алаңдаушылық бар екенін білеміз. Бұл радиофобияны қалай еңсеруге, қоғам алаңдаушылығын қалай сейілтуге болады?

- АЭС төңірегіндегі қорқыныштардың басым бөлігі белгісіздікпен байланысты. Чернобыль мен Фукусима сияқты оқиғалар халықтың жадында сақталғанымен, бүгінгі атом энергетикасының технологиялары мен қауіпсіздік талаптары мүлде басқа деңгейде. Сондықтан қоғам алаңдаушылығын сейілтудің басты жолы – ашықтық, кәсіби түсіндіру және халыққа сенімді ақпарат жеткізу. Неғұрлым ақпарат көп болса, соғұрлым негізсіз қорқыныш азаяды.

Сонымен қатар, қоғаммен тұрақты диалог жүргізу маңызды. Азаматтар АЭС құрылысына қатысты барлық сұрағына нақты жауап алып, жобаның қауіпсіздік стандарттары, экологиялық талаптары және оны жүзеге асыру тетіктері туралы толық ақпаратқа қол жеткізуі қажет. Халықтың пікірін тыңдап, алаңдататын мәселелерді ашық талқылау сенімді арттырады.

Жалпы, радиофобияны жеңудің ең тиімді жолы – қорқынышқа эмоциямен емес, біліммен жауап беру. Атом энергетикасының артықшылығы мен қауіпсіздігі туралы ғылыми негізделген ақпарат қоғамға кеңінен түсіндірілген жағдайда, бұл мәселеге қатысты объективті көзқарас қалыптасады.

- Қазақстанда салынатын АЭС жұмысында қауіпсіздік деңгейіне қандай талаптар қойылады? Оның стандарттарға сай болуы қалай бақыланады? Радиация таралуын болдырмайтын қандай қорғаныс жүйелері қарастырылуы мүмкін?

- Қазақстанда салынатын АЭС-ке қауіпсіздік бойынша ең жоғары халықаралық талаптар қойылады. Қарастырылып жатқан жобалардың барлығы III және III+ буындағы реакторларға негізделген, ал бұл технологиялар қауіпсіздік деңгейінің жоғарылығымен ерекшеленеді. Вендорды таңдау кезінде стансаның қауіпсіздігі, пайдалану тәжірибесі, кадр даярлау мүмкіндіктері, нормативтік базаның сәйкестігі және Фукусимадан кейін енгізілген халықаралық талаптардың орындалуы жан-жақты бағаланады.

Радиациялық қауіпсіздік Қазақстан Республикасының заңнамасымен реттеледі және халықтың, қызметкерлердің және қоршаған ортаның иондаушы сәулеленуден қорғалуын қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл ретте сәулелену деңгейін барынша төмен ұстау, радиациялық мониторинг жүргізу және қоршаған ортаның радиациялық ластануына жол бермеу негізгі қағидаттар болып саналады.

Радиацияның таралуын болдырмау үшін АЭС-те бірнеше деңгейлі және бір-бірінен тәуелсіз қорғаныс жүйелері қолданылады. Заманауи реакторларда пассивті қауіпсіздік технологиялары қарастырылған, яғни төтенше жағдайда реактор адамның араласуынсыз өздігінен тоқтап, қауіпсіз күйге өте алады. Сонымен қатар жобалау барысында жер сілкінісі, өрт, дауыл, су тасқыны немесе басқа да ықтимал төтенше жағдайлар алдын ала ескеріледі.

Қауіпсіздік талаптарының сақталуы тек оператор тарапынан ғана емес, тәуелсіз бақылау тетіктері арқылы да қадағаланады. Мысалы, Түркиядағы «Аккую» АЭС құрылысында қауіпсіздік пен сапаны бірнеше тәуелсіз халықаралық ұйым бақылап отыр, ал радиациялық жағдай автоматтандырылған мониторинг стансалары арқылы үздіксіз бақыланады. Мұндай тәжірибе АЭС нысандарының ашықтығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды үлгісі болып саналады.

Сондықтан Қазақстан үшін де басты басымдық – халықаралық стандарттарға толық сәйкес келетін, сынақтан өткен технологияны таңдау және радиациялық қауіпсіздік бойынша үздік әлемдік тәжірибелерді енгізу. Негізгі мақсат – халықтың, қоршаған ортаның және болашақ ұрпақтың қауіпсіздігін толық қамтамасыз ету.

- Семейдегі ядролық жарылыстардың салдары, Чернобыль мен Фукусима апаттарын көпшілік әлі ұмыта қойған жоқ. Елдегі радиофобияға олардың әсері бар ма?

- Әрине, Семей ядролық полигонының зардаптары, сондай-ақ Чернобыль мен Фукусимадағы апаттар қазақстандықтардың жадында сақталған және олардың қоғамдағы радиофобияның қалыптасуына белгілі бір деңгейде әсері бар. Бұл – табиғи құбылыс. Өйткені Семей полигонында ондаған жыл бойы жүргізілген ядролық сынақтардың салдары халық денсаулығына, қоршаған ортаға және бірнеше ұрпақтың тағдырына әсер етті. Сондықтан радиацияға қатысты кез келген мәселе қоғамда ерекше сезімталдық тудырады.

Сонымен бірге, Семей полигонындағы ядролық қару сынақтары мен бейбіт мақсаттағы атом энергетикасын бір-бірінен ажырата білу маңызды. Полигондағы жарылыстар әскери мақсаттағы сынақтар болса, қазіргі атом электр стансалары энергия өндіруге арналған және олардың жұмысы қатаң халықаралық қауіпсіздік стандарттарымен реттеледі.

Радиофобияның пайда болуына көбіне өткен тарихи оқиғалар ғана емес, ақпараттың жеткіліксіздігі де әсер етеді. Сондықтан бұл мәселеде қоғаммен ашық диалог жүргізу, ғылыми негізделген түсіндіру жұмысын күшейту және қауіпсіздік шаралары туралы толық ақпарат беру өте маңызды.

Семей полигонының тарихы бізге қауіпсіздікке немқұрайлы қарамаудың қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Сондықтан бүгінгі таңда АЭС салу мәселесі қарастырылғанда, ең басты назар қауіпсіздік талаптарына, халықаралық тәжірибеге, тәуелсіз бақылауға және халық денсаулығын қорғауға аударылып отыр. Өткеннің сабағын ескеру – болашақтағы шешімдердің қауіпсіз әрі жауапты қабылдануына негіз болады.

- Радиофобия атом энергетикасы сияқты стратегиялық жобаларға қатысты қоғамның көзқарасына қалай әсер етеді?

- Радиофобия қоғамның атом энергетикасына деген сеніміне әсер етіп, стратегиялық жобаларды қабылдауды қиындатуы мүмкін. Адамдар радиация туралы толық ақпаратқа ие болмаған жағдайда белгісіздіктен қорқады, ал бұл өз кезегінде түрлі күмән мен алаңдаушылықтың пайда болуына әкеледі.

Сондықтан мұндай жағдайда ең тиімді құрал – ағартушылық жұмыс. Халыққа атом энергетикасының жұмыс істеу қағидаттары, қауіпсіздік стандарттары және оның ел экономикасы мен энергетикалық қауіпсіздігі үшін маңызы туралы жан-жақты ақпарат беру қажет.

Сонымен қатар, қоғаммен ашық әрі тұрақты диалог жүргізудің маңызы зор. Азаматтар өздерін толғандырған сұрақтарға нақты жауап алып, жобаның барлық кезеңі туралы сенімді ақпаратқа қол жеткізуі керек. Бұл халықтың сенімін арттырып, түрлі қауесеттер мен жалған ақпараттың таралуына жол бермейді.

Жалпы, атом энергетикасы сияқты стратегиялық жобаларға қатысты қоғамдық пікір эмоцияға емес, ғылыми деректер мен нақты фактілерге негізделген кезде ғана тиімді әрі салмақты шешім қабылдауға мүмкіндік туады.

- Бүгінгі заманауи АЭС-тердің ерекшелігі қандай? Артық тұстарын санамалап шықсаңыз.

- Бүгінгі заманауи атом электр станциялары бұрынғы буын реакторларымен салыстырғанда бірқатар маңызды артықшылыққа ие. Олардың басты ерекшелігі – қауіпсіздік деңгейінің әлдеқайда жоғары болуы және көпдеңгейлі қорғаныс жүйелерінің енгізілуі.

Біріншіден, қазіргі АЭС-тер III және III+ буын реакторларына негізделген. Бұл реакторларда «терең эшелонданған қорғаныс» жүйесі қолданылады, яғни бір ғана емес, бірнеше тәуелсіз қауіпсіздік қабаты қарастырылған. Активті және пассивті қауіпсіздік жүйелері біріктіріліп, апат қаупін барынша төмендетеді.

Екіншіден, реактордың өзі берік қорғаныс қабықшасымен жабдықталған. Мысалы, болат пен бетоннан тұратын қалың қабат радиацияның сыртқа шығуына жол бермейді және сыртқы әсерлерге (жер сілкінісі, қатты жел, су тасқыны) төтеп бере алады.

Үшіншіден, заманауи АЭС-терде төтенше жағдай кезінде реактордың автоматты түрде қауіпсіз режимге өту мүмкіндігі бар. Яғни адам факторының қатысуынсыз-ақ жүйе өзін-өзі тоқтатып, қауіпсіз күйде ұстай алады.

Төртіншіден, отын тиімділігі артқан. Ядролық отынның тек шамамен 5 пайызы ғана толық жұмсалады, ал қалған бөлігі қайта өңделіп, қайтадан энергетикада қолданылуы мүмкін. Бұл ресурсты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Бесіншіден, қалдықтарды басқару жүйесі жетілдірілген. Радиоактивті қалдықтар деңгейі бойынша бөлініп, арнайы сақтау немесе қайта өңдеу технологиялары арқылы бақыланады.

Алтыншыдан, қауіпсіздік халықаралық деңгейде қатаң бақыланады. АЭС жобалары МАГАТЭ сияқты ұйымдардың талаптарына сай тексеріліп, әр кезеңі арнайы стандарттар арқылы қадағаланады.

Осылайша, заманауи атом электр станциялары тек энергия өндіруде тиімді ғана емес, сонымен қатар қауіпсіздік пен экологиялық талаптарды ескеретін жоғары технологиялық нысандар болып саналады.

- АЭС-тің жақын елдімекендердегі халықтың денсаулығына қандай әсері бар?

- АЭС-тің жақын елді мекендердегі халық денсаулығына әсері туралы мамандардың ортақ пікірі – қазіргі заманғы атом электр станциялары қауіпсіздік талаптары қатаң сақталса, адам денсаулығына тікелей зиян келтірмейді. Реакторлар бірнеше қабатты қорғаныс жүйелерімен жабдықталып, радиацияның сыртқа шығуы барынша шектеледі. Сондықтан қалыпты жұмыс кезінде тұрғындарға әсер ететін сәуле мөлшері табиғи радиациялық фоннан аспайды.

Мамандар АЭС-тен шығатын радиация көлемі күнделікті өмірде кездесетін табиғи сәулеленумен салыстырғанда өте аз екенін айтады. Адам ағзасы ғарыштық сәулелер мен жер қойнауындағы табиғи радионуклидтерге үнемі ұшырайды, ал атом станциясының үлесі жалпы деңгейде мардымсыз.

Сонымен қатар АЭС атмосфераға зиянды түтін мен көмірқышқыл газын шығармайды, бұл ауа сапасын жақсартуға ықпал етеді. Ал көмірмен жұмыс істейтін электр станциялары керісінше, тыныс алу және жүрек-қан тамыр ауруларына әсер ететін шығарындылар бөледі.

Қазіргі АЭС-терде радиациялық жағдай тұрақты бақыланып отырады және халықаралық қауіпсіздік стандарттары қатаң қолданылады. Сол себепті заманауи атом электр станциялары дұрыс салынса және бақыланса, халық денсаулығына айтарлықтай қауіп төндірмейді.

- АЭС жобасы туралы қоғамда қандай қате түсініктер бар?

- АЭС жобасына қатысты қоғамда жиі кездесетін қате түсініктердің бір бөлігі радиацияны тек ірі апаттармен байланыстырып, атом электр стансасын әрдайым қауіпті нысан ретінде қабылдаудан туындайды. Алайда қазіргі заманауи станциялар қатаң халықаралық стандарттармен реттеліп, көпдеңгейлі қауіпсіздік жүйелерімен жабдықталған, сондықтан олардың қалыпты жұмыс режимінде қоршаған ортаға әсері табиғи радиациялық фон деңгейінен аспайтыны тәжірибеде дәлелденіп отыр.

Сонымен қатар, радиацияның кез келген мөлшерін бірден адам денсаулығына қауіпті деп санау да ғылыми тұрғыдан дұрыс емес, өйткені оның әсері нақты дозасына байланысты бағаланады және адам ағзасы табиғи фоннан келетін аз мөлшердегі сәулеленуге үнемі ұшырап отырады. Сол сияқты радиацияны сезу немесе иіс арқылы анықтау мүмкін деген пікір де шындыққа сәйкес келмейді, себебі оны тек арнайы өлшеу құралдары мен тұрақты мониторинг жүйелері арқылы ғана бақылауға болады.

Тағы бір кең таралған қате түсінік – Чернобыль немесе Фукусима сияқты тарихи оқиғалар қазіргі барлық АЭС-тердің қауіп деңгейін дәл сипаттайды деген көзқарас, бірақ бүгінгі ІІІ және ІІІ+ буын реакторлары әлдеқайда жетілдірілген қорғаныс жүйелерімен жабдықталып, қауіпсіздік талаптары бірнеше деңгейде күшейтілген. Ал радиоактивті қалдықтарға қатысты «олар мәңгі шешілмейтін қауіп» деген пікір де толық дәл емес, себебі қазіргі технологиялар оларды нақты санаттарға бөліп, қауіпсіз сақтау немесе қайта өңдеу мүмкіндігін қарастырады.

-   Сұхбатыңызға рақмет!

Авторы: Мадина Ізекенова