Ләйлә Демесінова: Абайдың мұрасы бүгінгі қоғамның рухани бағдары болып қала береді

Абай Құнанбайұлының әдеби-философиялық мұрасы уақыт өткен сайын жаңа қырынан танылып келеді. Оның білім мен ғылым, еңбек, адамгершілік, әділет және рухани кемелдену туралы ойлары бүгінгі қоғам мен қазіргі кезең үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Абай күні қарсаңында Elordainfo.kz тілшісі PhD, «Абай академиясы» ғылыми-зерттеу институты Халықаралық жобаларды үйлестіру бөлімінің басшысы Ләйлә Демесіновамен сұхбаттасып, хәкім мұрасының қазіргі жастар тәрбиесіндегі орны, Абайтанудың өзекті бағыттары жайлы әңгімелесті.

- Абай Құнанбайұлының шығармалары бүгінгі қоғам үшін қаншалықты өзекті? Оның қандай ойлары қазіргі жастарға ерекше қажет деп ойлайсыз?

- Абай Құнанбайұлының әдеби және философиялық мұрасы XXI ғасырда да өзінің ғылыми әрі қоғамдық маңызын сақтап отыр. Ақын шығармаларында көтерілген білім мен ғылымның құндылығы, еңбек мәдениеті, адамгершілік, әділеттілік, ар-ождан, рухани кемелдену мәселелері қазіргі қазақстандық қоғамның даму бағыттарымен сабақтас келеді. Абай адамды қоғамның негізгі қозғаушы күші ретінде қарастырып, жеке тұлғаның өзін-өзі тәрбиелеуі мен білім арқылы жетілуін қоғамдық прогрестің басты шарты деп түсіндірді.

Қазіргі жастар үшін Абайдың «толық адам» ілімі ерекше өзекті. Бұл ілім адамның ақыл, қайрат және жүрек қасиеттерінің үйлесімді дамуына негізделеді. Ақын адамның рухани жетілуі сыртқы жетістіктермен ғана емес, оның адамгершілік қасиеттерімен өлшенетінін көрсетеді. Сонымен бірге «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр», «Әсемпаз болма әрнеге» сияқты шығармаларында жастарды ғылымға, еңбекке, уақытты тиімді пайдалануға және үнемі өзін жетілдіруге үндейді. Бұл қағидалар қазіргі білім қоғамының талаптарымен толық үндеседі.

М.Әуезов Абайдың шығармашылығын қазақ қоғамын рухани жаңғыртуға бағытталған ірі құбылыс ретінде бағаласа, Ғ.Есім Абайдың адам туралы ілімін жалпыадамзаттық гуманистік құндылықтар жүйесімен байланыстырады. Сондықтан Абай шығармалары бүгінгі жастардың дүниетанымын қалыптастыруда маңызды рухани және интеллектуалдық негіз болып табылады.

- Абайды ақын ғана емес, ойшыл әрі ағартушы ретінде танимыз. Оның қай қыры әлі де толық зерттелмей келеді деп есептейсіз?

- Абай шығармашылығы әдебиеттану ғылымында жан-жақты зерттелгенімен, оның философиялық және пәнаралық мұрасын жаңа ғылыми әдістер арқылы зерделеу қажеттілігі сақталуда. Әсіресе ақынның мораль философиясы, таным мәселелері, антропологиялық көзқарастары және «толық адам» концепциясының қазіргі гуманитарлық ғылымдар тұрғысынан теориялық мүмкіндіктері әлі де кең зерттеуді қажет етеді. Мекемтас Мырзахметұлының еңбектерінде Абай дүниетанымының шығыстық рухани дәстүрлермен байланысы жан-жақты қарастырылғанымен, бұл бағыттағы салыстырмалы зерттеулердің әлеуеті әлі де жоғары. Сонымен қатар Абайдың ислам философиясы, әл-Фараби, сопылық әдебиет және орыс классикалық ойымен байланысын қазіргі философия, мәдениеттану және дінтану ғылымдарының әдіснамасы негізінде кешенді қарастыру маңызды.

Сондай-ақ Абайдың педагогикалық идеяларын қазіргі білім беру жүйесінде қолдану, оның азаматтық жауапкершілік пен тұлғалық даму туралы ойларын қазіргі қоғамдық өзгерістер контексінде зерделеу де өзекті ғылыми бағыттардың бірі.

- Абайдың қарасөздерінің қазіргі қазақ қоғамындағы тәрбиелік және рухани маңызы қандай? Бүгінгі күнмен сабақтастырып айтып берсеңіз.

- Абайдың қарасөздері – қазақ философиялық ойының классикалық үлгілерінің бірі. Онда адамның мінез-құлқы, имандылық, әділет, еңбек, білім, жауапкершілік және қоғам мәселелері терең талданады. Қарасөздердің негізгі ерекшелігі – адамның рухани әлемін жетілдіруге бағытталған этикалық қағидалардың жүйелі түрде ұсынылуы. Қазіргі қоғамда цифрландыру, жаһандану және ақпараттық кеңістіктің кеңеюі жастардың дүниетанымына жаңа ықпалдар әкелуде. Осындай жағдайда Абайдың қарасөздеріндегі талап, еңбек, терең ой, қанағат және рақым туралы қағидалар тұлғаның рухани тұрақтылығын қалыптастыруға қызмет етеді.

Сонымен қатар ақын өсек, мақтаншақтық, еріншектік, білімсіздік сияқты қоғамдық кемшіліктерді сынау арқылы адамның өзін-өзі жетілдіруінің маңызын көрсетеді. Ғалым Ғарифолла Есім Абайдың қарасөздерін қазақ философиясының маңызды қайнар көздерінің бірі ретінде бағалайды. Ал М.Әуезов қарасөздерді Абайдың дүниетанымының толық көрінісі деп есептейді. Сондықтан қарасөздер қазіргі қоғамдағы тәрбиелік және рухани құндылықтарды қалыптастырудың маңызды құралы болып қала береді.

- Қазіргі жастардың Абайды тануы мен қабылдау деңгейіне көңіліңіз тола ма? Абай мұрасын жастар арасында насихаттаудың қандай тиімді жолдарын ұсынар едіңіз?

- Қазіргі жастардың Абай шығармаларымен танысу деңгейі жалпы алғанда жеткілікті болғанымен, олардың философиялық мазмұнын терең түсіну деңгейі әркелкі. Мектеп пен жоғары оқу орындарының бағдарламаларында Абай шығармалары кеңінен оқытылғанымен, көп жағдайда шығармалардың идеялық-философиялық мазмұнын қазіргі қоғаммен байланыстыра талдау жеткіліксіз. Сондықтан Абай мұрасын насихаттауда заманауи білім беру технологияларын пайдалану маңызды.

Атап айтқанда, онлайн дәрістер, ашық білім беру платформалары, подкасттар, ғылыми-көпшілік бейнедәрістер, интерактивті цифрлық жобалар және әлеуметтік желілердегі сапалы ғылыми-көпшілік контент жастардың қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар жоғары оқу орындарында Абай шығармашылығын қазіргі әлеуметтік, мәдени және философиялық мәселелермен байланыстыратын пәнаралық курстарды дамыту, студенттердің ғылыми жобаларын қолдау және пікірталас алаңдарын ұйымдастыру тиімді нәтиже береді. Бұл тәсілдер жастардың Абайды тек классик ақын ретінде ғана емес, қазіргі заман үшін де өзекті ойшыл ретінде қабылдауына ықпал етеді.

- Абайдың әдеби мұрасы мен философиялық көзқарастары әлемдік деңгейде қаншалықты бағаланып жүр? Оның шығармаларын халықаралық деңгейде таныту үшін тағы қандай жұмыстар қажет деп санайсыз?

- Абайдың шығармалары көптеген әлем тілдеріне аударылған және оның мұрасы түркітану, әдебиеттану, шығыстану мен салыстырмалы әдебиеттану салаларында зерттеліп келеді. Дегенмен әлемдік гуманитарлық ғылымда Абайдың философиялық мұрасы әлі де жеткілікті деңгейде танылды деуге болмайды.

Абайды халықаралық деңгейде кеңінен таныту үшін, ең алдымен, оның шығармаларының ғылыми талаптарға сәйкес дайындалған сапалы академиялық аудармаларын көбейту қажет. Әсіресе поэзия мен қарасөздердің көркемдік және философиялық мазмұнын дәл жеткізетін ағылшын, француз, неміс, испан және басқа да халықаралық тілдердегі академиялық басылымдардың саны артуы маңызды.

Сонымен бірге шетелдік университеттерде Абай шығармашылығына арналған арнайы курстарды енгізу, халықаралық ғылыми конференциялар өткізу, бірлескен зерттеу жобаларын жүзеге асыру және әлемдік ғылыми журналдарда абайтану бағытындағы мақалаларды жариялау қажет. Мұндай жұмыстар Абай мұрасын қазақ әдебиетінің ғана емес, әлемдік гуманистік ойдың маңызды құрамдас бөлігі ретінде танытуға мүмкіндік береді.

- Сұхбатыңызға рахмет!