Алтынай Асқарова: Абай мұрасын насихаттау формасын өзгертіп, идеяларын жаңа коммуникациялық ортаға бейімдеу қажет

Абай күні – ұлы ақынның шығармашылығына қайта үңіліп, оның адамгершілік, білім, еңбек, әділет пен рақым туралы ойларының бүгінгі қоғам үшін маңызын бағамдайтын маңызды күн. Абайдың «адамзаттың бәрін сүй» деген гуманистік ұстанымы, шығармаларын білім беру жүйесінде оқытудың жаңа тәсілдері, ақын мұрасын цифрлық дәуірде насихаттау және қазіргі Абайтанудың жаңа ғылыми бағыттары туралы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті «Абай академиясы» ғылыми-зерттеу институты гуманитарлық зерттеулерді үйлестіру бөлімінің басшысы, филология ғылымдарының кандидаты Алтынай Асқаровамен сұхбаттастық, деп хабарлайды Elordainfo.kz.

– Абайдың «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» деген ұстанымы бүгінгі қоғамда қаншалықты жүзеге асып жатыр?

– Абайдың «Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп» деген ұстанымы – ақынның адамгершілік-философиялық дүниетанымының өзегін құрайтын қағидалардың бірі. Бұл тұжырым «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» өлеңіндегі оймен сабақтасып, адамды ұлтына, дініне, әлеуметтік жағдайына қарай бөлмей, жалпыадамзаттық құндылық тұрғысынан қабылдауды көздейді.

Абай үшін адамды сүю – жай эмоционалдық сезім емес. Ол әділет, рақым, мейірім, ар-ұят, білім және жауапкершілік сияқты ұғымдармен бірлікте қарастырылады. Сондықтан Абайдың гуманизмі қазіргі түсініктегі толеранттылықтан да кең. Ол адамның өзге адамға деген құрметін ғана емес, қоғам алдындағы моральдық жауапкершілігін де талап етеді.

Бүгінгі Қазақстан қоғамында бұл идеяның жүзеге асуын көпэтностылық пен мәдени әртүрлілікті құрметтеу, қоғамдық келісім, қайырымдылық, волонтерлік қозғалыстар, инклюзивті орта қалыптастыру сияқты құбылыстардан көруге болады. Сонымен бірге әлеуметтік желілердегі өшпенділік тілі, кибербуллинг, әлеуметтік жіктелу, төзімсіздік пен жалған ақпараттың таралуы Абай ұстанымының әлі де толық жүзеге аспағанын көрсетеді.

Сондықтан Абайдың «адамзаттың бәрін сүю» қағидасын бүгінгі қоғамда дайын жүзеге асқан құндылық емес, үздіксіз қалыптастыруды қажет ететін моральдық бағдар ретінде қарастырған дұрыс. Оның өзектілігі де осында. Абайдың гуманизмі қазіргі қоғамға «өзгеден айырмашылығым қандай?» деген сұрақтан гөрі, «өзгеге деген жауапкершілігім қандай?» деген сұрақ қоюды үйретеді.

– Абай шығармаларын мектеп пен жоғары оқу орындарында оқыту әдістемесіне қандай өзгерістер енгізу қажет?

– Меніңше, ең басты өзгеріс – Абай шығармаларын тек әдеби-тарихи нысан ретінде емес, оқушы мен студенттің дүниетанымын қалыптастыратын интеллектуалдық мәтін ретінде оқытуға көшу.

Дәстүрлі сабақта көбіне ақынның өмірі, шығармаларының тақырыбы, идеясы мен көркемдік ерекшеліктері туралы ақпарат беріліп, мәтін дайын интерпретация тұрғысынан талданады. Қазіргі білім беру жағдайында бұл тәсіл жеткіліксіз. Абайды оқыту оқырмандық, функционалдық, сыни және шығармашылық сауаттылықпен ұштасуы қажет.

Осы мақсатта бірнеше бағытты ұсынуға болады. Біріншіден, мәтінге негізделген оқытуды күшейту қажет. Мысалы, оқушыға «Абайдың адам концепциясы қандай?» деген дайын сұрақтың орнына мәтіннен дәлел келтіріп, өз тұжырымын жасауға мүмкіндік беру керек.

Екіншіден, пәнаралық байланысты кеңейткен жөн. Абай шығармаларын философия, тарих, этика, психология, әлеуметтану, мәдениеттану және цифрлық технологиялармен байланыстыра оқытуға болады.

Үшіншіден, диалогтік және проблемалық оқыту тәсілдерін пайдалану маңызды. Мысалы, «Абай сынаған мінездер қазіргі қоғамда бар ма?», «Абайдың “толық адам” концепциясын XXI ғасыр адамына қолдануға бола ма?» деген мәселелер оқушыны пікір айтуға, дәлелдеуге және рефлексия жасауға жетелейді.

Төртіншіден, Абай мәтіндерін қазіргі жастардың өмірлік тәжірибесімен байланыстыру қажет. Әлеуметтік желідегі мінез-құлық, ақпарат тұтыну мәдениеті, білімге көзқарас, еңбек, өзін-өзі дамыту, жауапкершілік мәселелерін Абайдың қара сөздерімен салыстыру өте нәтижелі.

Бесіншіден, цифрлық және жасанды интеллект құралдарын орынды пайдалану керек. Мысалы, оқушы Абайдың бір мәтінін цифрлық картаға түсіріп, негізгі концептілерін анықтап, мәтіндер арасындағы байланыстарды визуализациялай алады. Алайда жасанды интеллект дайын интерпретация беретін құрал емес, оқушының өз бетінше ойлауын күшейтетін интеллектуалдық ассистент ретінде қолданылуы тиіс.

– Абайдың өлеңдері мен қара сөздерінің қайсысы бүгінгі жастардың өмірлік ұстанымына айналуы тиіс?

– Бұл сұраққа бір ғана шығармамен жауап беру қиын. Дегенмен қазіргі жастардың өмірлік ұстанымын қалыптастыру тұрғысынан бірнеше шығарманың ерекше маңызы бар.

Ең алдымен, «Ғылым таппай мақтанба» өлеңіндегі бес асыл іс – талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым – қазіргі жастар үшін маңызды өмірлік бағдар бола алады. Себебі бұл ұстанымдар адамның тек білім алуын емес, оның еңбекқорлық, өзін-өзі дамыту және әлеуметтік жауапкершілік қасиеттерін қалыптастырады.

Екінші маңызды мәтін – «Әсемпаз болма әрнеге». Мұнда Абай адамның өз қабілетін дұрыс бағытта пайдалануын, қоғамға пайдалы болуын талап етеді. Қазіргі мамандықтар мен ақпарат ағыны өте жылдам өзгеретін кезеңде бұл идея кәсіби бағдар мен өзін-өзі жүзеге асыру мәселесімен тікелей байланысты.

Қара сөздерден, әсіресе, Жетінші, Он жетінші, Он тоғызыншы және Отыз сегізінші қара сөздердің тәрбиелік-интеллектуалдық әлеуеті жоғары.

Жетінші қара сөздегі адамның білуге, үйренуге деген табиғи құштарлығы қазіргі өмір бойы білім алу концепциясымен үндеседі.

Он жетінші қара сөздегі ақыл, қайрат, жүрек мәселесі тұлғаның интеллектуалдық қабілеті мен моральдық жауапкершілігінің үйлесімін көрсетеді. Бұл қазіргі жастарға «білімді болу жеткілікті ме?» деген маңызды сұрақ қояды.

Он тоғызыншы қара сөзіндегі тәжірибе арқылы білім жинау идеясы қазіргі тәжірибелік және зерттеушілік оқыту принциптерімен сабақтасады.

Ал Отыз сегізінші қара сөз Абайдың адамгершілік, иман, әділет, махаббат туралы философиялық ойларын тереңдетеді.

Сондықтан бүгінгі жастар үшін Абай мұрасынан бір ғана қағиданы бөліп алу емес, «білім – еңбек – ой – жүрек – әділет – рақым» жүйесін өмірлік бағдар ретінде қалыптастыру маңызды. Бұл – Абайдың адам тәрбиесіне қатысты концепциясының тұтастығын сақтайтын ұстаным.

– Абай мұрасын цифрлық дәуірде дәріптеу үшін қандай жаңа форматтарды қолданған жөн?

– Қазіргі жастардың мәдени ақпаратты қабылдау ерекшелігі өзгерді. Сондықтан Абай мұрасын насихаттау формасы да өзгеруі керек. Бұл жерде мәселе Абайды жеңілдетуде емес, оның идеяларын жаңа коммуникациялық ортаға бейімдеуде.

Біріншіден, қысқа вертикалды видеоларды – TikTok, YouTube Shorts, Instagram Reels форматтарын тиімді пайдалануға болады. Мысалы, бір қара сөздегі бір ойды 30–60 секундтық бейнеролик арқылы түсіндіру.

Екіншіден, подкаст және видеоподкаст форматтарын дамыту қажет. «Абай және бүгінгі қоғам», «Абайдың бір сөзі – бір проблема», «Абайды жастар қалай түсінеді?» сияқты жобалар ғылыми пікір мен жастардың көзқарасын тоғыстыра алады.

Үшіншіден, интерактивті цифрлық Абайтану платформасын жасауға болады. Оның ішінде шығармалардың толық мәтіні, аудио нұсқасы, түсіндірме сөздік, концептілік карта, тарихи контекст, бейнематериал және тапсырмалар бір жүйеге біріктіріледі.

Төртіншіден, генеративті жасанды интеллект негізіндегі білім беру құралдарын пайдалануға болады. Мысалы, Абай мәтіндерінің семантикалық картасын жасау, негізгі концептілерді анықтау, әр шығарма бойынша интерактивті сұрақтар әзірлеу, мәтінаралық байланыстарды көрсету.

Бесіншіден, AR/VR технологиялары арқылы Абай дәуірінің тарихи-мәдени ортасын виртуалды реконструкциялау қызықты нәтиже беруі мүмкін.

Алтыншыдан, Абай шығармашылығын цифрлық сторителлинг арқылы ұсынуға болады. Мысалы, «Абайдың бір күні», «Абай және Семей», «Абайдың кітапханасы», «Абайдың ой әлемі» сияқты деректі-көркем форматтар.

Бірақ маңызды ғылыми-әдістемелік принцип бар: цифрлық формат мазмұнның орнын алмастырмауы тиіс. Технология – мақсат емес, Абай мәтінін тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін құрал. Сондықтан цифрлық Абайтанудың негізгі өлшемі қаралым саны емес, аудиторияның мәтінді оқуына, түсінуіне және ойлануына қаншалықты ықпал еткені болуы керек.

– Абай шығармашылығын зерттеуде соңғы жылдары қандай жаңа ғылыми бағыттар қалыптасып келеді?

– Соңғы жылдары Абай шығармашылығын зерттеу дәстүрлі текстологиялық, тарихи-әдеби және салыстырмалы бағыттармен шектелмей, пәнаралық сипатқа қарай бет алып келеді.

Бірінші бағыт – когнитивтік әдебиеттану және концептологиялық зерттеулер. Мұнда «адам», «толық адам», «ақыл», «қайрат», «жүрек», «әділет», «махаббат», «ғылым», «ар» сияқты концептілердің Абай шығармаларындағы когнитивтік-семантикалық құрылымы қарастырылады. Бұл бағыт Абайдың жеке ұғымдарын ғана емес, олардың өзара байланысқан дүниетанымдық жүйесін анықтауға мүмкіндік береді.

Екінші бағыт – лингвомәдениеттанулық және этнолингвистикалық зерттеулер. Абай тіліндегі ұлттық мәдени кодтар, дәстүрлі ұғымдар, мақал-мәтелдер, фразеологизмдер мен этномәдени бірліктер зерттеліп, ақын тілінің қазақ мәдениетін танытудағы қызметі айқындалады.

Үшінші бағыт – цифрлық гуманитаристика (Digital Humanities). Бұл бағытта Абай шығармаларының цифрлық корпустарын қалыптастыру, мәтіндерді компьютерлік өңдеу, жиілік сөздігін жасау, коллокацияларды анықтау, семантикалық желілерді визуализациялау, әр кезеңдегі мәтіндердің нұсқаларын салыстыру сияқты мүмкіндіктер пайда болды.

Төртінші бағыт – Абай мұрасын әлем әдебиеті және жаһандық интеллектуалдық кеңістік контексінде зерттеу. Абайдың Шығыс және Батыс әдебиетімен, философиялық оймен байланысы, оның шығармаларының өзге тілдерге аударылуы және қабылдануы маңызды зерттеу нысанына айналып келеді.

Бесінші бағыт – Абай педагогикасы және білім беру ғылымы. Мұнда Абайдың адам тәрбиесі, білім, ғылым, еңбек, моральдық жетілу туралы идеялары қазіргі құзыреттілікке негізделген білім беру, тұлғалық даму, құндылықтарға негізделген тәрбие және оқырмандық сауаттылық тұрғысынан қайта қарастырылады.

Алтыншы бағыт – Абай мұрасын медиа және цифрлық мәдениет тұрғысынан зерттеу. Абай бейнесінің кино, театр, әлеуметтік желі, YouTube, цифрлық өнер және заманауи визуалды мәдениетте репрезентациялануы жаңа зерттеу нысаны бола алады.

Осы тұрғыдан қазіргі Абайтанудың даму логикасын «мәтінді зерттеу → мәтіннің концептуалдық жүйесін ашу → оны цифрлық әдістермен талдау → жаһандық және қазіргі мәдени контексте қайта пайымдау» бағытында сипаттауға болады.

– Сұхбатыңызға рахмет!