Іздеу 
Ернұр Қайнар
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына арнаған Жолдауында елдің алдағы даму кезеңіне арналған стратегиялық міндеттер мен басым бағыттар айқындалды. Мемлекет басшысы экономикалық өсудің сапасын арттыру, мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру, инвестициялық саясатты жаңғырту және цифрлық технологияларды кеңінен енгізу мәселелеріне ерекше назар аударды. Бұл туралы экономика ғылымдарының докторы, профессор, ҚР Президенті жанындағы ҚСЗИ ғалым хатшысы Айгүл Көшербаева айтты, деп хабарлайды Elordainfo.kz.
Қазіргі жағдайда ұлттық экономиканың орнықтылығы табиғи ресурстардың көлемімен немесе мемлекеттік инвестициялардың ауқымымен ғана емес, елдің қолда бар мүмкіндіктерді қаншалықты тиімді пайдалана алатынымен айқындалады. Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Жинақталған экономикалық әлеует, қалыптасқан инфрақұрылым және институционалдық реформалар одан әрі дамуға негіз қалады. Ендігі жерде осы мүмкіндіктерді экономика мен қоғам үшін нақты нәтижелерге айналдыру міндеті барған сайын өзекті бола түсуде.
Біздің ойымызша, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев айқындап отырған стратегиялық күн тәртібін дәл осы тұрғыдан қарастырған жөн. Бұл экономикалық өсудің сапасын, мемлекеттік институттардың тиімділігін және қабылданатын шешімдер үшін жауапкершілікті арттыру қажеттігін білдіреді.
Қазақстан ұзақ жылдар бойы экономиканы әртараптандыру, кәсіпкерлікті дамыту және инвестиция тарту саясатын дәйекті түрде жүргізіп келеді. Алайда әлемдік тәжірибе стратегиялар мен мемлекеттік бағдарламалардың болуы өздігінен экономикалық табысқа кепілдік бермейтінін көрсетеді. Институттардың қаншалықты үйлесімді жұмыс істейтіні, бизнес үшін ережелердің түсініктілігі және мемлекеттік шаралардың инвестицияларға ұзақ мерзімді ынталандыру жасай алуы әлдеқайда маңызды.
Осы тұрғыда инвестициялық саясаттың маңызы ерекше артады. Бүгінде капитал үшін бәсеке күшейіп келеді, ал инвесторлар салықтық артықшылықтарды немесе ресурстардың қолжетімділігін ғана бағаламайды. Реттеудің болжамдылығы, меншік құқықтарының қорғалуы, инфрақұрылым сапасы және мемлекеттік шешімдердің жедел қабылдануы да маңызды. Сондықтан инвестициялық саясатты жетілдіруді, ең алдымен, институционалдық даму мәселесі ретінде қарастырған жөн.
Бұл ретте тартылған капиталдың көлемін ғана емес, оның экономика құрылымына әсерін де ескеру маңызды. Инвестициялар өңдеу өнеркәсібін дамытуға, технологиялық жаңаруға, еңбек өнімділігін арттыруға және білікті жұмыс орындарын құруға ықпал етуі тиіс. Дәл осындай қайтарым олардың ұлттық дамуға нақты үлес қосқанын көрсетеді.
Кәсіпкерліктің рөлі де айрықша маңызды. Шағын және орта бизнес бәсекелестік ортаны қалыптастырады, жұмыспен қамтуды қолдайды және өңірлердің экономикалық белсенділігін қамтамасыз етеді. Алайда оның дамуы мемлекеттік қолдау бағдарламаларының санына емес, бизнесті жүргізу ережелерінің тұрақтылығына көбірек байланысты. Шамадан тыс әкімшілік рәсімдер, талаптардың жиі өзгеруі және реттеудегі белгісіздік қаржылық қолдау құралдары болған күннің өзінде кәсіпкерлік бастаманы әлсіретуі мүмкін.
Осы тұрғыдан алғанда, іскерлік ортаны одан әрі жетілдіру түсінікті әрі дәйекті ережелерге, мемлекет пен кәсіпкерлер арасындағы сенімге, әділ бәсекелестікке және экономикалық мүмкіндіктерге тең қолжетімділікке негізделуі тиіс.
Мемлекеттік шығыстардың тиімділігі мәселесі де ерекше назар аударуға тұрарлық. Экономика мен әлеуметтік саланың қажеттіліктері артып отырған жағдайда бюджет ресурстарын қаржыландыру құралы ретінде ғана емес, нақты қоғамдық нәтижелерге қол жеткізу тетігі ретінде де қарастыру қажет. Шығыстардың өсуі өздігінен мемлекеттік қызметтердің сапасы немесе халықтың әл-ауқаты артқанын білдірмейді.
Мұнда Good Governance – тиімді басқару қағидаттары, атап айтқанда ашықтық, есептілік, заң үстемдігі, мүдделі тараптардың қатысуы және нәтижеге бағдарлану ерекше өзектілікке ие болады. Оларды іс жүзінде қолдану мемлекеттік шешімдерді өткізілген іс-шаралардың немесе игерілген қаражаттың санымен емес, жағдайды қаншалықты өзгерткенімен бағалауды көздейді.
Қазақстан үшін бұл міндет өңірлік деңгейде ерекше маңызды. Аумақтардың экономикалық мүмкіндіктері едәуір ерекшеленеді, ал мемлекеттік саясаттың бірыңғай тәсілдері олардың өзіндік ерекшеліктерін әрдайым ескере бермейді. Өңірлердің инвестициялық әлеуеті, инфрақұрылымдық жағдайлары, жұмыспен қамту құрылымы және қаржылық мүмкіндіктері бірдей емес.
Сондықтан жергілікті басқару органдарының дербестігін арттыруды, өңірлердің кіріс базасын нығайтуды және бюджетаралық қатынастар тетіктерін дамытуды жалпы экономикалық жаңғыртудың құрамдас бөліктері ретінде қарастырған жөн. Түптеп келгенде, өңірлік саясаттың тиімділігі адамның тұрғылықты жері оның білім алуға, медициналық қызметтерге, лайықты жұмысқа және кәсіпкерлік мүмкіндіктерге қол жеткізуіне қаншалықты әсер ететінімен өлшенуі тиіс.
Технологиялық даму да бәсекеге қабілеттіліктің маңызды факторына айналуда. Цифрландыру, жасанды интеллект және деректерді басқарудың заманауи әдістері өнімділікті және мемлекеттік қызметтердің сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Алайда технологиялар институционалдық проблемаларды өздігінен жоя алмайды. Егер функциялардың қайталануы, артық келісу рәсімдері және процестерді тиімсіз ұйымдастыру сақталса, цифрлық шешімдер бар кемшіліктерді электрондық ортаға ғана көшіруі мүмкін.
Сондықтан цифрлық трансформация басқару рәсімдерін қайта қараумен, мемлекеттік қызметшілердің құзыреттерін дамытумен және деректерге негізделген шешім қабылдау мәдениетін нығайтумен қатар жүруі тиіс.
Осы бағыттардың барлығын бір түбегейлі мәселе біріктіреді: экономикалық өсуден даму сапасына көшуді қалай қамтамасыз етуге болады?
Азаматтар үшін экономикалық өзгерістер сатып алу қабілетіне, тұрғын үйдің қолжетімділігіне, білім беру мен денсаулық сақтау сапасына, инфрақұрылымның жай-күйіне және жұмыспен қамту перспективаларына әсер еткен кезде ғана нақты мәнге ие болады. Сайып келгенде, мемлекеттік саясаттың нәтижелілігіне қоғамның бағасын дәл осы көрсеткіштер қалыптастырады.
Қазақстанның одан әрі дамуға елеулі мүмкіндіктері бар. Қолайлы географиялық орналасуы, табиғи ресурстары, транзиттік әлеуеті, артып келе жатқан адами капиталы және жүргізіліп жатқан институционалдық өзгерістер маңызды бәсекелестік артықшылықтар қалыптастырады. Сонымен бірге жаһандық белгісіздік жағдайында бұл артықшылықтарды неғұрлым тиімді басқару қажет.
Қазақстан дамуының келесі кезеңі, ең алдымен, институттардың сапасын, экономика өнімділігін және мемлекеттік саясаттың нәтижелілігін арттырумен байланысты болуы тиіс. Өршіл мақсаттарды айқындап қана қоймай, шешімдердің үйлесімділігін және нәтижелер үшін жауапкершілікті қамтамасыз ете отырып, оларға қол жеткізудің пәрменді тетіктерін қалыптастыру маңызды.
Түптеп келгенде, қуатты мемлекет оның экономикаға араласу ауқымымен емес, экономиканың орнықты дамуына жағдай жасау, әділ ережелерді қолдау және азаматтардың өзін-өзі жүзеге асыруына мүмкіндік беру қабілетімен айқындалады.
Қазақстанды одан әрі жаңғыртудың басты бағдарларының бірі де осында: экономикалық өсу өмір сүру сапасын арттырудың негізіне, ал мемлекеттік институттардың тиімділігі осы мақсатқа қол жеткізудің аса маңызды шартына айналуы тиіс.
